ASPEKTE TË KRYENGRITJES SË ILINDENIT NË RAPORT ME INTERESAT SHQIPTARE

<...]]> Shkruan: Pr. dr. Halim PURELLKU

ASPEKTE TË KRYENGRITJES SË ILINDENIT NË RAPORT ME INTERESAT SHQIPTARE

Çështja e reformave në „Tre Vilajetet“ („Maqedoni“) dhe imponimi i të ashtuquajturës “çështja maqedonase”

Roli i Perandorisë Osmane si fuqi e rëndësishme (madhe) europiane praktikisht pushoi që nga Kongresi i Berlinit. Kështu, tani më proceset historike në Ballkan asokohe i determinonin më shumë faktorë, dhe atë: rënia e vazhdueshme e Perandorisë Osmane; zhvillimi i nacionalizmave ndër popujt e Ballkanit; propagandat tinëzare dhe intrigat e shteteve të reja ballkanike, ndërhyrjet e Fuqive të Mëdha Evropiane etj.

Në fund të shekullit të XIX dhe në fillim të shek. XX, si rrjedhojë e veprimit të propagandave dhe të grupeve-bandave të armatosura bullgare, serbe, greke, gjendja e brendshme në „Tre Vilajetet“ (të Selanikut, të Manastirit dhe të Kosovës) ishte kaotike. Cak i sulmeve të këtyre bandave ishin edhe shqiptarët, të përkatësisë fetare myslimane, ndaj dhe këto ndjeheshin të rrezikuar. Mu për këtë, shqiptarët ishin të detyruar që për t`u vetëmbrojtur të formojnë grupe të veta të armatosura. Kjo gjendje anarkiste do të shërbej si pretekst për ndërhyrjet diplomatike të Austro-Hungarisë dhe të Rusisë në Stamboll. Kështu, asokohe gjendja në „Tre Vilajetet“ (të Selanikut, të Manastirit dhe të Kosovës), do të jetë temë kryesore në Ballkan, sepse pozita gjeografike e këtyre tre vilajeteve, kishte rëndësi të madhe strategjike. Kontrolli mbi këtë rajon donte të thotë kontroll dhe dominim strategjik mbi Ballkanin.

Në fillim të shekullit të XX Fuqitë Evropiane, Rusia dhe Austro-Hungaria, të mbështetura edhe nga Franca dhe Britania, në pretekstin e ruajtjes së „paqes së përgjithshme dhe të paqes në Ballkan”, për shkak, siç thoshin ata, të situatës politike të pa durueshme në „Tre vilajetet“ osmane; në Vilajetin e Kosovës, të Manastirit dhe të Selanikut, ngritën aksionin për zbatimin e reformave vetëm në këto tre vilajete. Zbatimin e "reformave të arsyeshme" në „Tre vilajetet“ osmane Austro-Hungaria dhe Rusia e arsyetonin se kështu do të ruhej „paqja e përgjithshme dhe paqja në Ballkan, me përmirësimin e jetës së maqedonasve, në rrugë legale".

Në kuadër të teorisë së sferave të interesit, duhet trajtuar edhe insistimin e Fuqive të Mëdha për reforma vetëm në tre vilajete, nga gjashtë sa ishin në Ballkan, në kundërshtim me nenin 23 të Marrëveshjes së Berlinit, me të cilin parashiheshin reforma të njëjta për të gjitha pjesët e Turqisë Evropiane. Gjithashtu, në këtë kontekst, duhet trajtuar edhe manipulimin e diplomacive të Fuqive të Mëdha evropiane me termin-emërtimin e ri „Maqedoni“, për “Tre vilajetet”, dhe me të ashtuquajturën “çështje maqedonase”. Tani termi “Maqedoni”; pa përcaktim të qartë të shtrirjes gjeografike dhe të kufijve të saj, i imponuar nga propaganda bullgare e ruse, filloji të imponohej edhe si një emërtim i rinj me domethënie gjeografike për vilajetin e Selanikut, të Manastirit dhe të Kosovës, përkatësisht për territore të cilat administrativisht bënin pjesë në këto tre vilajete.

Se emërtimi i ri “Maqedoni”, për këto tre vilajete, ishte një konstruksion artificial dëshmojnë edhe këto fakte: Termi apo toponimi „Maqedoni“ fare nuk përmendet në konventat ndërkombëtare midis Fuqive të Mëdha, të cilat u referoheshin fatit të trevave shtetërore osmane në Ballkan, pas shpërbërjes eventuale të Perandorisë Osmane, si psh. në: Konventën e Fshehtë të Budapestit midis perandorit rus dhe atij austro-hungarez, të 17 janarit të vitit 1877; në nenin 23 apo në tekstin integral të Marrëveshjes së Berlinit, të 13 korrikut të vitit 1878; në Marrëveshjen e fshehtë austro-ruse për Ballkanin, të 17 majit të vitit 1897; në Projektin austro-rus të reformave në „Tre Vilajetet“ e Rumelisë, të 21 shkurtit të vitit 1903 etj.

Ndërkaq, lidhur me domethënien e termit “Maqedoni”, Edith Durham konstatonte se: „Po ta marrësh hollë, „Maqedonia“ është një term shumë elastik, që kushdo mund ta përdorë sipas dëshirës për territorin që dëshiron të aneksojë. Është një term i pasaktë dhe çorientues... pa kufij zyrtarë dhe të qëndrueshëm”. I këtij mendimi ishte edhe Stojan M. Protiq, kur thotë: “bullgarët...shumë larg po i shtyn kufijtë e Maqedonisë në të gjitha anët. Sipas gjasave, shkaku qëndron në atë se paraprakisht synojnë të zgjerojnë kufijtë e Egzarkisë bullgare...në këtë mënyrë të pretendojnë për territor sa më të madh, duke u mbështetur në mos definimin e emrit “Maqedoni”.

Me që termi-emërtimi „Maqedoni“ dhe e ashtuquajtura “çështje maqedonase” u imponuan në mënyrë arbitrare në qarqet diplomatike, pa u marrë në konsideratë realitetet historike dhe etnografike, cenonte rëndë edhe tërësinë gjeografike dhe etnike të Shqipërisë, kufiri i së cilës në lindje përafërsisht zgjatej kështu: Kumanovë-lumi Katllanovë (midi Shkupit dhe Velezit)-mali Mokrino-fshati Barbaras (në lindje të Makedonski Brod)-ndërmjet fshatrave Deviç dhe Ropotovë-fshati Sop (në juglindje të Kërçovës, i zhdukur më vitin 1913)-ndërmjet fshatrave Vraneshnicë (Kërçovë) dhe Dolencë (Demirhisar)-Gjavatë (ndërmjet Manastirit dhe Resnjës) dhe vazhdonte përmes Pelisterit. Shtrirja gjeografike e „Maqedonisë“ “në kuptimin e saj më të gjerë deri diku përplasej me kufijtë e gjerë të Shqipërisë”, konstaton dhe studiuesi Stevan K. Pavloviq. Prandaj dhe termi gjeografik “Maqedoni” jo vetëm që ishte i pa pranueshëm për Stambollin zyrtar, kur dihet se administrata osmane, gjatë gjithë ekzistimit të saj në këto treva, fare nuk njihte termin-emërtim “Maqedoni”, por ai ishte i pa pranueshëm me atë domethënie edhe për Lëvizjen Kombëtare Shqiptare, për shkak të motiveve ekspansioniste që promovoheshin me atë emërtim apo nocion ndaj tokave shqiptare, përkatësisht Shqipërisë. Lidhja e Pejës, e formuar në janar të vitit 1899, e kishte të qartë se ekzistonte rreziku real që pas zbatimit eventual të reformave të imponuara nga Fuqitë Evropiane vetëm në “Tre Vilajetet” (“Maqedoni”), me një plan tjetër „Maqedonia“ mund të fitonte një status të veçantë dhe kështu do të sanksionohej copëtimi i tokave shqiptare, përkatësisht i Shqipërisë; në vilajetet e Kosovës e të Manastirit, prandaj të ashtuquajturën “çështje maqedonase” dhe zgjerimin e “lëvizjes maqedonase” e vlerësonte si të dëmshme për interesat kombëtare të Shqipërisë, ndaj dhe e kundërshtoi.

Hartë gjeografike e Shqipërisë, e vit 1878

Nën trysninë permanente diplomatike të Fuqive të Mëdha, Porta e Lartë shpalli, më 12 dhjetor të vitit 1902, „Udhëzime (instruksione)“ që u dedikoheshin reformave në vilajetet e Rumelisë. Por, as me këto reforma nuk u kënaqën apetitet e Austro-Hungarisë dhe të Rusisë. Më 21 shkurt të vitit 1903 Rusia dhe Austro-Hungaria, të mbështetura edhe nga Anglia, Gjermania dhe Franca i paraqitën Portës së Lartë projektin austro-rus të reformave në „Tre Vilajetet“ e Rumelisë (nuk përmendet nocioni Maqedoni, por „Tre vilajetet“), të cilin projekt, pas disa kundërshtimesh, u detyrua ta pranonte edhe sulltani. Është me interes se me këtë projekt të reformave, veç tjerash, kërkohej edhe formimi i policisë krishtere me arsyetimin se: „duke marrë parasysh se popullata krishtere ka përjetuar padrejtësi dhe keqpërdorime nga ana e shqiptarëve“.

Mirëpo, ndonëse sulltani e pranoji programin për reforma me insistimin e Fuqive të Mëdha, ai ishte kategorik në vendimin e tij që të mos lejon që nga tre vilajetet e përmendura të krijohej një „Rumeli Lindore“ e dytë. Sepse shkëputja e tre vilajeteve do të thoshte, siç vlerësohej edhe në qarqe diplomatike, „zhdukje të Perandorisë Osmane“.Në këtë kuadër, Porta taktizonte dhe i ikte zbatimit të planifikuar dhe të njëkohshëm të „reformave“ në viset shqiptare të vilajeteve të Manastirit dhe të Kosovës, me pretekstin se i trembej kundërshtimit spontan dhe të njëzëshëm të shqiptarëve. Prandaj ajo ndjekke taktikën e procedimit selektiv gradual në aplikimin e reformave administrative në viset shqiptare, me tendencë të përçarjes së shqiptarëve.

Ndërkaq, për shkak se Projekti austro-rus i reformave, i 21 shkurtit, rrezikonte të sanksionon një copëtim të ri të Shqipërisë, detyroj shqiptarët të ngriheshin kundër zbatimit të këtij projekti. Në esencë, kundërshtimi i shqiptarëve ndaj zbatimit të reformave ishte krejt i ligjshëm dhe se bëhej për motive politike e kombëtare, e jo fetare, siç pretendonte ta paraqes para opinionit diplomacia dhe shtypi europian. Shqiptarët kërkonin reforma të drejta e të arsyeshme që do të zbatoheshin në gjithë Shqipërinë (në katër vilajetet; të Shkodrës, të Kosovës, të Manastirit dhe të Janinës), përkatësisht në të gjashtë vilajetet osmane në Ballkan. Mbi të gjitha, shqiptarët kërkonin njohjen e kombësisë shqiptare dhe të autonomisë administrative të Shqipërisë.Në këtë kuadër, shqiptarët ia tërhiqnin vërejtjen Stambollit, se nëse sulltani edhe më tej toleron realizimin e aspiratave territoriale të sllavëve në Shqipëri, ata do të ngrenë një revolucion të përgjakshëm shqiptar kundërosman. Meqë Porta e Lartë nuk i merrte në konsideratë interesat shqiptare, qëndresa e shqiptarëve po përshkallëzohej dhe, gjatë muajve mars-maj të vitit 1903, ajo mori përmasa të qëndresës-kryengritjes së armatosur me epiqendër sanxhakun e Pejës.

Ndërkaq, Fuqitë e Mëdha nga ana e tyre insistonin në jetësimin (implementimin) e reformave, por sipas tyre një pengesë për këtë ishte qëndresa e shqiptarëve kundër reformave.

Sipas konsullit anglez në Shkup, z. Fontana, jetësimi i reformave „në veri të Sharrit“ (në Kosovë) mund të arrihet vetëm pas çarmatosjes së shqiptarëve. Prandaj, nën këtë pretekst Fuqitë e Mëdha, nga të cilat më kategorike ishte Austro-Hungaria, me anë të demarsheve i kërkonin Portës e Lartë shtypjen e menjëhershme të kryengritjes shqiptare, dhe me forcën e armëve „ti dënoj rreptë shqiptarët“.

Kështu, Stambolli, nën trysninë e Fuqive Europiane, që në fillim të vitit 1903 dërgoji disa regjimente në Shqipërinë e veriut, për çarmatosjen e shqiptarëve. Numri i njësive ushtarake osmane në veri të Sharrit vazhdimisht shtohej. Në maj të vitit 1903, në Prizren, në Gjakovë dhe në Pejë, numri i trupave osmane të dislokuar ishte: 44 batalione, 15 eskadronë dhe 10 bateri, apo 33.000 pushkë, 1.500 shpata dhe 60 topa.Vet konsulli austro-hungarez, Kral, në Manastir, aksionin e Stambollit për nënshtrimin ushtarak të Kosovës, e cilësonte si interes rus.Në favor të një konstatimi të këtillë të Kralit, ishte dhe fakti se me zhvendosjen e trupave osmane nga trevat në jug të Sharrit dhe dislokimin e tyre në veri të Sharrit, u krijuan favore për veprim të lirshëm të çetave komite bullgare në propagandimin dhe organizimin e kryengritjes.

Intrigat e „Propagandës maqedonase“

Komitetet bullgare strategjinë e tyre të intrigave, do ta konceptojnë në principe formale të taktikës së falsifikimit të fakteve dhe të sajimit të dëshmive për efekte propagandistike: E para, ata veprimtarinë kryesore të tyre dhe më pastaj vatrën e kryengritjes, e përqendruan në Vilajetin e Manastirit; Edyta, veprimtarinë e tyre e përqendruan në provokimin, me çdo kusht, të masakrës së myslimanëve mbi të krishterët.

Komitetet bullgare veprimtarinë kryesore të tyre dhe më pastaj vatrën e kryengritjes, e përqendruan në Vilajetin e Manastirit, të motivuar nga qëllime politike.Njëri nga ata qëllime parësore që synohej të arrihej, sipas baronit Kalice, ishte ambicia për përmbushjen e aspiratave imperialiste bullgaro-mëdha për kufij sa më të gjerë të mundshëm për Bullgarinë e ardhshme, në kuadër të së cilës do të duhej të përfshihej edhe vilajeti i Manastirit. Por, meqë sllavët në këtë vilajet ishin pakicë dhe përbënin vetëm rreth një të tretën e popullatës, kurse dy e treta ishte plotësisht shqiptare, propaganda revolucionare bullgare u përqendrua mu në këtë vilajet me qëllim që deri diku në radhët e opinionit shoqëror të krijohet e drejta legjitime dhe e pamohueshme, të cilën ata në të vërtet nuk e kishin, mbi këtë territor, konstatonte Kalice.

Nga ana tjetër, që në fillim të vitit 1903 ishin intensifikuar aksionet subversive të çetave bullgare në „Tre vilajetet“. Çetat komite bullgare, për disa muaj me radhë, ushtronin veprime subversive dhe çfarëdo lloj dhune tjetër ndaj institucioneve shtetërore osmane dhe ndaj popullatës civile të besimit mysliman, që do të ishin në favor të provokimit të “fanatizmin mysliman”. Kështu, bandat rrëmbyen dhe ekzekutuan një numër personash civil të përkatësisë fetare myslimane dhe, thuajse për çdo ditë njoftohej për djegien e fshatrave dhe të lashtave të myslimanëve. Qëllimi parësor i këtyre aksioneve ishte shkaktimi i turbullirave në këto vilajete, dhe kështu duke prishur rendin dhe të qetësinë, të provokonin kundërmasa energjike represive të pushtetit osman, por dhe masakra të myslimanëve, mbi popullatën civile të krishterë. Por, ndonëse këto akte dhune të çetave komite kanë indinjuar shumë myslimanët, fal përpjekjes së autoriteteve osmane popullata e besimit mysliman po vetëpërmbahej nga ndonjë kundërpërgjigjeje.

Në këtë kuadër, edhe gjatë shtat muajve të parë të vitit 1903, komitetet bullgare ndërmorën një sërë aksionesh terroriste edhe kundër popullatës civile shqiptare dhe pronave të tyre. Numri më i madh nga këto aksione qen ndërmarrë në kazanë e Përlepes, ku numri i shqiptarëve, i turqve dhe i bullgarëve thuajse ishte i barabartë, por dhe në kazanë e Manastirit. Kështu, për shembull vetëm gjatë dy javëve të para të muajit mars të vitit 1903, nga ana e bandave komite qen likuiduar në mënyrë mizore mbi gjashtë (6) veta: Një grup komitësh në krye me një far Gjorgje, në një çiflig, në rrethin e Përlepes (Prilepit), në kapërcyell të muajit shkurt 1903 e masakruan Sejfedin Bahtijar beun, çifligsajbi, fillimisht ia nxorën sytë pastaj e varën dhe në fund ia prenë kokën;në fshatin Birino komitët e vranë një person me emrin Rasim, më 4 mars 1903; në fshatin Belicë (treva e Poreçes) ata e vranë Veselin, po më 4 mars; në fshatin Mogillë (Manastir) e vranë Riza beun, më 6 mars; më 8 mars vranë Ismailin nga Obedniku, në fshatin Crnilishtë komitët vranë „poljakun“ (rojtar i vreshtave dhe i arave) , më 16 mars,35 ngase “poljakët” muhamedan ishin pengesë për lëvizjen e lirë të komitëve.

Por, bandat komite, jo vetëm që terrorizonin popullatën e besimit mysliman, ata njëkohësisht iu bien në qafë edhe popullatës së besimit ortodoks. Në „Udhëzimin sekret për çetat partizane bullgare“ çetat porositeshin: „Gjithashtu të krishterë të dëmshëm dhe të pa dobishëm duhet vrarë, dhe sipas rrethanave faji mund t`iu ngarkohet ushtarëve, administratorëve të pronarëve (qehave), sipërmarrësve të të dhjetave dhe bejlerëve. Dy veta prej fshati duhet të jenë në gjendje që të dëshmojnë përpara gjyqit në mënyrë ligjore, gjë që duhet të ndodhë me bindje e siguri të plotë.“ Kështu dhe vepronin çetat komite bullgare. Popullata krishtere vetëm pse ua dorëzonin armët autoriteteve osmane gjatë ekspeditave të çarmatosjes, i priste hakmarrja prej bandave për tradhti kundër komitetit, dhe në raste të tilla popullata krishtere më shumë e pësonte nga hakmarrja e bandave se sa nga ekspeditat osmane. Apo, kur bandat bullgare ziheshin në befasi me ndihmën e informatorëve të pushtetit, pasonte hakmarrja e tyre ndaj vetë popullatës. Prandaj dhe Kral, konsull austro-hungarez në Manastir, lidhur me këtë konstatonte: „Krimet hakmarrëse të komitetit përbëjnë gjithnjë një përqindje të rëndësishme të veprimeve të përgjakshme që ndodhin përgjithësisht në vilajet“ të Manastirit. Kurse, konsulli rus në Manastir, përafërsisht para vdekjes kishte deklaruar: „Se popullata ka vuajtur më shumë nga krimet e komitëve, se sa nga myslimanizmi fanatik.“Mirëpo, shpesh herë Propaganda bullgare aktet e bandave të saja terroriste ndaj popullatë krishtere, përpiqej të ua përshkruajë (faturoj) shqiptarëve, siç ishte rasti me vrasjen e një gruaje, plagosjen e burrit të saj dhe të një fëmije, si dhe plaçkitjen e shtëpisë së tyre, në fshatin Llasce të rrethit të Tetovës, nga ana e një bande komite. Me këto trillime, Propaganda bullgare synonte që nëpërmjet etiketimit të shqiptarëve si "element anarkist", të arrihej denigrimi i kauzës shqiptare.Nga ana tjetër, që në dhjetor të vitit 1902 dhe në vazhdim, Propaganda bullgare (bullgaro-maqedonase) intensifikoi fushatën e akuzave ndaj institucioneve osmane dhe shqiptarëve në opinion, se gjoja këta po ushtronin dhunë ndaj popullatës krishtere në vilajetet e Manastirit dhe të Kosovës, për çka vazhdimisht ajo u ankohej përfaqësueseve diplomatik të Fuqive të Mëdha Europiane. Do theksuar, se asokohe popullata sllave e disa zonave, siç ishte rasti me popullatën e zonës së Poreçes, me leje të sulltanit ishin të armatosur me pushkë.Kjo fushatë do të intensifikohet dhe më shumë pas vendimit për kryengritje, që u morë nga ana Organizatës së Brendshme Revolucionare Maqedonase dhe Edrenase (Edrenase= nënkuptohej rajoni i Edrenesë, të cilin bullgarët e quanin „Odrin“), në Kongresin e Selanikut, 2-4 janar 1903. Për të arritur efektet propagandistike, bandat komite bullgare i detyronin banorët e krishterë të fshatrave në vilajetin e Manastirit; burra, gra dhe fëmijë, qoftë duke i bindur qoftë duke i detyruar me forcë, që të ankohen së pari te konsujt dhe pastaj te valiu, në Manastir, lidhur me „ekseset dhe krimin” e detashmenteve ushtarake osmane gjoja që po ushtronin mbi to, duke kërkuar njëherazi dhe largimin e „redifeve shqiptare“ (rezervistëve), nga qytetet. Fshatarët (e krishterë) kështu dhe vepronin, ata nga të gjitha anët shkonin në Manastir për tu ankuar tek konsujt dhe valiu për „ekseset dhe krimet„ e ushtarëve osman.

Diplomatët e Fuqive të Mëdha Europiane, në Perandorinë Osmane; austriak, rus, britanikë, francezë etj., në vazhdimësi i njoftonin qendrat e tyre për ankesat e popullatës krishtere për dhunën gjoja që ushtronin institucionet osmane dhe, bashkë me këta, edhe “bashibozukët” dhe shqiptarët mbi këtë popullatë. Në raportet e tyre, diplomatët e Fuqive të Mëdha vlerësonin se „redifet shqiptare“, paraqisnin rrezik për rendin. Nën pretekstin se popullata krishtere është e rrezikuar, diplomatët e huaj ushtronin presion mbi autoritetet osmane që të mbrojnë popullatën e krishterë. Ata i kërkonin Portës së Lartë që të ndalonte keqpërdorimet aktuale të vërteta, si dhe t’i zgjidh ankesat e popullatës krishtere në “Tre vilajetet”.

Mirëpo, ndërkohë edhe për diplomatët e huaj intrigat e propagandës bullgare veç më ishin të qarta. Për baronin Kalice, arsyet përse ankesat e popullatës krishtere ndaj keqtrajtimeve janë më të shumta mu në vilajetin e Manastirit, qëndronin në faktin se komitetet bullgare veprimtarinë kryesore e kanë përqendruar pikërisht në këtë vilajet dhe aksioni çetnik këtu ishte më i fuqishëm. Në këtë kuadër, edhe ankesat e popullatës krishtere ishin parullë të komiteteve dhe ishin pjesë përbërëse e veprimtarisë së tyre agjenturore.Në një raport drejtuar Golluhovskit, Kalice konstatonte se shënimet e konsullit Kral lidhur me dhunën osmane mbi të krishterët „janë tepër të stërmadhuara“. Ndërkaq, konsulli i përgjithshëm britanik në Selanik, në raportin drejtuar ambasadorit britanik në Stamboll, 18.o4.1902, ia përcjell, veç tjerash, edhe përshtypjet e një anglezi i cili ia kishte rrëfyer pasi qe kthyer nga Manastiri, me ç’rast ai shprehimisht kishte thënë: „Unë u mundova të hetoj për të vërtetën rreth tregimeve që përhapen për dhunën turke, të paraqitura në gazetën „Neue Feie Presse“. Tërë ditën e kalova duke i dëgjuar të dy palët dhe në fund përfundova se nuk mundet të gjendet asnjë dëshmi për maltretimet të bëra nga ana e turqve“. Gjithashtu, edhe ambasadori anglez dhe ai francez, në Stamboll, dyshonin në saktësinë e informatave që i merrnin nga “Tre vilajetet” (“Maqedonia”), për shkakun se ata gjithherë vinin nga burime bullgare.Plani dhe qëllimi i kryengritjes

Ivan Aleksandroviq Zinovjev, diplomat dhe burrështetas i njohur rus, në një telegram rezervat të tij, Nr. 102, datë 12 maj 1903, konstatonte: “Nuk ka fare dyshim se lëvizja revolucionare në Maqedoni qe krijuar dhe nxitur nga Qeveria bullgare”.Ndërkaq, organizator dhe drejtues të kryengritjes në terren ishte „Komiteti maqedonas“, i cili formoi Shtabin Kryesor, me udhëheqësit kryesor: Boris Sarafov, Damjan Gruev, Pere Toshev dhe Llozançev.54 Ndërkaq, drejtues të veprimeve kryengritëse në terren ishin vojvodë të njohur, udhëheqësit e çetave komite, të ndihmuar nga një numri i madh oficerësh dhe nënoficerësh bullgarë.

Meqë Qeveria bullgare ishte krijuese dhe nxitëse e lëvizjes revolucionare, logjikisht dhe qëllimi i kryengritjes qe përcaktuar mbi bazë të interesave të politikës ekspansioniste bullgare. Në këtë kuadër, qarqet bullgare vlerësuan se, për momentin, nuk është e mundur bashkimi i “Maqedonisë” me Bullgarin, por as edhe autonomia e saj, prandaj objektivi i kryengritjes tani ishte që të arrihej afirmimi dhe imponimi i „çështjes së Maqedonisë“ për zgjidhje përpara Fuqive të Mëdha, në mënyrën që do të shkonte në favor të çdo politike shtetërore të Bullgarisë.

Kryengritja do të shpërthen në gusht të vitit 1903, sepse shpresohej që në takimin e perandorëve (atij austriak dhe rus) që pritej të mbahej nga fundi i gushtit 1903, „përfundimisht do të zgjidhet fati i Maqedonisë dhe Edrenesë (“Odrin”)“. Prandaj dhe kryengritja duhej të arrinte efekte më të mëdha, për të ndikuar tek perandorët për reforma më të gjëra në këto rajone.

Për arritjen e qëllimeve politike, Qendra drejtuese e kryengritjes shpresonte edhe në ndihmën e faktorëve të jashtëm, në veçanti të Fuqive të Mëdha evropiane. Për të nxitur ndërhyrjen (intervencionin) e Fuqive të mëdha, strategjia e veprimit taktik qe konceptuar mbi këta dy shtylla: a. Provokimi i masakrave mbi popullatën krishtere, dhe b. Zgjatja e kryengritjes për një kohë sa më gjatë.

Kështu, me qëllim të provokimit të masakrave mbi popullatën e konfesionit ortodoks, qe paraparë që me çdo kusht, duke përdorur të gjitha mjetet, të provokohej popullata e konfesionit mysliman dhe ushtria osmane, të ushtronin masakra mbi popullatën krishtere, me çka do të nxitej opinioni publik europian në favor të kauzës. Prandaj dhe qe planifikuar që kryengritja të fillon me aksione të armatosura të komitëve bullgarë, djegien e fshatrave myslimane dhe vrasjen e popullatës së tyre, që do të rezultonte me një masakër të tmerrshme nga ana e muhamedanëve. Lidhur me këtë, në një rast edhe vetë kryeministri bullgar do të prononcohet se „cubat synonin që, me ngritjen e popullatës myslimane kundër asaj krishtere, të krijojnë hapësirë për dhunë dhe vrasje.“61 Por, fatbardhësisht ideatorët, organizatorët, politikanët dhe mbështetësit e kryengritjes, llogaritë i kishin bërë keq, sepse ata, mbi të gjitha, nuk do të kenë sukses në përpjekjet që të provokojnë masakrën aq të dëshiruar të myslimanëve (shqiptarëve e turqve) dhe të pushtetit osman mbi të krishterët ortodoks. Në këtë frymë ishte dhe Deklarata e KQ të VMORO, nga Selaniku, drejtuar opinionit europian, mbi arsyet e shpërthimit të kryengritjes, ku thuhet: „Dhuna e pa përshkruar e muhamedanëve dhe ndjekjet sistematike të administratës i detyroi të krishterët nga Maqedonia dhe nga Odrini (Edrene) që domosdo t’i qasen mbrojtjes së armatosur masive... pasi që i shterën të gjitha mjetet që ta sjellin ndërhyrjen e Europës... si mjet i vetëm për tu flakur dhuna dhe të ndërpritet gjakderdhja...“

Ndërkaq, Në udhëzimin e fundit për ngritje në kryengritje, “Plani dhe qëllimi i kryengritjes”, 19/ .o7.1903, të nënshkruar nga Boris Sarafov, veç tjerash thuhej: “do të bëjmë luftë partizane e shoqëruar me masa terroriste dhe anarkiste; ...Qëllimi i kryengritjes nuk është që ta fitojmë Turqinë, por ajo të mos mundet të na fitoji neve. Sa më jetëgjatë të jetë kryengritja, aq më e sigurt është se herët a vonë Fuqitë Europiane do të jenë të detyruara të nxjerrin në shesh ushtritë e tyre...Detyrë e çetave është: (veç sulmit ndaj caqeve institucionale osmane)...të vriten poljakët dhe të gjithë agallarët, memurët që mbledhin tatimin.“ Pra, Fuqitë europiane do të jenë të detyruara, herët a vonë, të vënë në veprim edhe ushtritë e tyre, vetëm nëse kryengritja do të zgjaste për një kohë sa më të gjatë.

Por, udhëheqësit e kryengritjes gabimisht e kishin vlerësuar situatën ndërkombëtare, sepse Fuqitë e Mëdha nuk ishin të vendosura për intervencion, kurse Qeveria bullgare nuk ishte e përgatitur të reagon. Deri në dhjetor të vitit 1903 kryengritja u shtyp nga forcat osmane.

Mizoritë ndaj shqiptarëve në fazën e parë të kryengritjes

Kryengritja filloi që në mbrëmje të 2 gushtit të vitit 1903, me aksionet e para të armatosura në sanxhakun e Manastirit, përkatësisht në pesë (5) kazatë e këtij sanxhaku, dhe atë: në kazan e Manastir, të Kërçovës, të Përlepes, të Ohrit, të Follorinës, në një pjesë të kazasë së Kastories, si dhe në disa fshatra të kazasë së Kajllarit të sanxhakut Selfixhe.66 Për bandat dhe kryengritësit gjithherë cak i presionit dhe i sulmit ishin fshatrat me popullatë të besimit mysliman.

Kështu, në natën 2 gushtit dhe gjatë 3 gushtit, Krahas sulmeve të armatosura ndaj postave ushtarake dhe objekteve strategjike të infrastrukturës, bandat komite bullgare dhe kryengritësit sulmuan edhe popullatën civile në fshatrat shqiptare e turke në sanxhakun e Manastirit e jashtë tij. Fillimisht ata sulmuan mbi gjashtë fshatra shqiptare në zonat e Manastirit, të Resnjës, të Krushevës dhe të Kërçovës. Gjatë këtyre aksioneve, kryengritësit ua vënin flakën shtëpive dhe vërrinit (kasolleve me kashtë, bar dhe drithë), si dhe tentonin të hynin nëpër fshatra. Përpara sulmit të bandave bullgare, fshatarët shqiptarë e turq ishin të detyruar të vetëmbrohen, me ç’rast u zhvilluan përpjekje të armatosura në fshatrat shqiptare; Lerë, Kazhan, Ramna, Zmirnevë, Dolencë, Pribillcë, Morgaç dhe Çerkes Koy etj. Por, pas luftimeve që zgjatën disa orë sulmet e komitëve mbi këto fshatra dështuan. Me ç`rast nga radhët e shqiptarëve u vra një grua (në fshatin Dolencë) dhe u dogjën disa hambarë dhe mullarë me barë. Sulmet e komitëve mbi fshatrat shqiptare e turke të sanxhakut të Manastirit vazhdonte edhe në ditët në vijim. Pothuajse për çdo natë, komitët dhe kryengritësit bullgarë ua venin zjarrin një vargu kullash dhe pronash të myslimanëve, si dhe ndër fshatra popullatës shqiptare e turke ua rrëmbenin bagëtinë.68 Në vazhdim më në detaje ndjekim sulmin e bandave komite dhe pasojat nga këto sulme, në vendbanime të zonave të caktuara të Vilajetit të Manastirit.

Nga ngjarjet më të rëndësishme të natës së parë të kryengritjes, më 2/3 gusht 1903, ishin prerja e të gjitha linjave telegrafike dhe sulmi i kryengritësve ndaj kasabasë (qytezës) së Resnjës, si dhe ndaj shumë fshatrave shqiptare të kësaj treve. Atë natë, sulmi i kryengritësve kundër Resnjës u mbraps, vetëm pak shtëpive ua vunë zjarrin, kurse numri i viktimave në këtë qytezë ishte i vogël. Në mbrapsje nga Resnja, kryengritësit sulmuan shtëpitë dhe pronat e fshatrave shqiptare, dhe atë: në fshatin Podmoçan, ku plagosën dy fshatarë dhe tre çobanë si dhe e dogjën hanin në afërsi (Hani i Shyrit), si dhe në fshatrat Carevdvor, Nakolec (seli e nahisë), German, Rëmbi, Medovë, Shtërkovë, Pëpli dhe Vapillë. Lufta në këto fshatra zgjati afërsisht tri ditë, kurse popullata e këtyre fshatrave u zhvendos në Nakolec. Bandat komite i pushtuan dhe i shkatërruan-rrënuan këto fshatra shqiptare: Pople dhe Rembi në liqenin e Prespës, Lahci e Bukovë pranë Resnjës, kurse Nakoleci u mbrojt me trimëri kundër bandave. Bilanci i akteve të dhunës të bandave komite dhe të kryengritësve në këtë zonë ishte: u dogjën gjithsej 42 shtëpi, 41 kasolle, 3 kulla, 3 hane dhe 1 karakollë, si dhe rruga për në Korçë u shkatërrua vende-vende. Njëkohësisht, bandat ua rrëmbyen (plaçkitën) fshatarëve sasi të mëdha të të mirave materiale; bagëti, drithë etj.

Në nahijen e Demir Hisarit komitët dhe bullgarët, në natën e 2 gushtit, rrethuan dhe sulmuan fshatrat shqiptare Pribillc, Novoselë, Çerkes Koj, Murgash (Murgashevo), Obednik, Koçishtë, Krushje dhe Leva Reka. Luftimet ndërmjet komitëve e kryengritësve me popullatën e këtyre fshatrave vazhduan deri në agim, dhe përfunduan me mbrapsjen e kryengritësve dhe Konsuli Kral, me humbje reciproke relativisht të vogla. Me ç’rast në Koçishtë i dogjën 3 shtëpi dhe 4 kasolle, kurse në Çerkes Koj i dogjën 5 kasolle. Pribillci u sulmua sërish më 10 gusht.

Sulmet e komitëve dhe kryengritësve mbi popullatën civile shqiptare dhe pronat e saja, në fshatra të kazasë së Manastirit, do të vazhdojnë edhe në ditët në vijim: Më 3 gusht, kryengritësit vazhdonin të mbanin nën zjarr të përhershëm gjashtë fshatra me popullatë të besimit mysliman.Në natën e 7 gushtit ata e rrethuan fshatin Tërnovë dhe hapën zjarr të furishëm,kurse më 12 gusht komitët sulmuan fshatin Egri i Poshtëm. Po më 7 gusht, komitët e kryengritësit i dogjën 16 çifligje në kazanë e Manastirit.

Në natën 2/3 gusht 1903 komitët dhe kryengritësit bullgarë pushtuan Krushevën, me ç`rast i vranë dhe masakruan njëzetepesë (25) mysliman, ndër ta dy (2) gra dhe dy (2) fëmijë. Nga të gjithë qytetarët e konfesionit mysliman në Krushevë, vetëm se dy veta ia dolën t’iu shpëtonin kësaj masakre. Nga 25 myslimanët, 10 veta u vranë në mënyrë barbare duke ua prerë kokën. Kryengritësit vranë 8 nëpunës, 2 gra turke, 2 polic, kurse masakruan kajmekamin me gjithë familje dhe nëpunësit, dhe atë nëpunësin e korrespodencës me familje (me përjashtim të një vajze) dhe inspektorin e telegrafit me gruan dhe vajzën 12 vjeçare. Për masakrën e komitëve në Krushevë ndaj administratorëve dhe familjeve të tyre, një mësues serb ja se çka thotë: Një zapti në ikje u vra dhe pastaj iu pre koka; u vra gruaja e postierit dhe vajza dhjetëvjeçare; tre taksidar (tagrambledhës) u dogjën në shtëpitë ku banonin; noteri i uqumetit u vra kurse gruaja e tij së bashku me fëmijën e vogël u vranë me sëpatë; u vranë me sëpatë në mënyrë shumë çnjerëzore telegrafisti, polici, ballkan-memuri, gjumurukçiu.

Në kazanë e Kërçovës, komandant kryesor i të gjitha çetave komite ishte Pesho nga Bullgaria.Komitët i detyronin të gjithë fshatarët e konfesionit të krishterë të kazazë së Kërçovës, të ngrihen dhe tu bashkohen atyre. Por, vetëm popullata bullgare e kësaj kazaje iu bashkua atyre, kush vullnetarisht e kush me detyrim.Komitët dhe fshatarët bullgarë, në numër të madh, në 3 gusht në mbrëmje e rrethuan Kërçovën dhe filluan luftimet me ushtrinë turke, por sulmi i tyre u mbraps nga ushtria. Pos kasabasë së Kërçovës, më 3 gusht komitët dhe kryengritësit sulmuan edhe karakollët në Teqenë bektashiane “Hadër (Hajdar) baba” në fshatin Brod dhe atë në fshatin Izvor. Ata e rrethuan teqenë dhe e dogjën kullën e xhandarmerisë, si dhe plagosën Hasan beun, babanë e teqesë. Po atë ditë, ata sulmuan dhe fshatin shqiptar Sop të Kërçovës, të cilin e dogjën. Me ç’rast kryengritësit vranë gjithsej 9 veta të përkatësisë fetare myslimane, kurse vetëm në qytezën e Kërçovës vranë 8 veta dhe 10 të tjerë i plagosën.

Sulmi i komitëve me bomba u shtri dhe mbi fshatrat shqiptare (myslimane) tjera të kazasë së Kërçovës. Kryengritësit më 4 gusht sulmuan këto fshatra të Kërçovës: Pllasnicë, Lisiçan, Shutovë, Garanë dhe Staroec etj., ku dhe vranë 8 veta dhe plagosën 10 veta shqiptarë (myslimanë).Gjithashtu, komitët i dogjën edhe fshatrat shqiptare Drugovë dhe Izhishtë, të Kërçovës.Në kazan e Kërçovës, përpara terrorit të bandave bullgare, nga disa fshatra u arratis-iku e tërë popullata shqiptare; me gra e fëmijë, si nga Trebinja, Pllasnica, Belica „Shqiptarët e atij fshati (Belicës-H.P.) u larguan dhe ikën në Manastir dhe në vende tjera“, si dhe nga Samakovi dhe Braqani, fshatarët e këtij të fundit u vendosën në fshatin Tuhin të Kërçovës.

Kryengritja bullgare më 3 gusht u zgjerua edhe në nahijen e Debarcës. Fshatrat me popullatë të besimit mysliman, në dhe për rreth nahijes së Debërcës, që nga ditët e para të kryengritjes u sulmuan nga kryengritësit. Veç tjerash, kryengritësit i vranë dy notabël (bejlerë) shqiptar nga Dibra, të cilët shkonin për të bërë tregti.

Që nga 3 gushti kryengritja u shtri dhe zhvilloheshin luftime edhe në nahijen e Koxhaxhikut, si p.sh. në fshatin Sellcë, por dhe në Drinkoll. Popullata myslimane rreth fshatit Sellcë, në mbrojtje të fshatrave të tyre pati 3 veta të vrarë dhe 2 të plagosur.Kurse, fshatarët e fshatit Novac (afër Sellcës) ishin të detyruar që vet t`iu kundërvihen sulmit të kryengritësve, nga fshatarët 2 veta u vranë dhe 2 u plagosën.

Më 2 gusht bullgarët e kazasë së Kastories (Kosturit) e sulmuan fshatin Zherven të kësaj kazaje, i banuar me popullatë të besimit mysliman. Sulmi i tyre mbi këtë fshat vazhdoi tri ditë, do të thotë deri më 4 gusht, i shoqëruar me vrasje djegie dhe rrënime. Kështu, në Zherven kryengritësit bullgarë, më 2 gusht, vranë 8 veta, më 3 gusht vranë edhe 26 veta, kurse më 4 gusht kryengritësit sulmuan sërish fshatin Zherven dhe e kallën, nga 94 shtëpi sa kishte 89 u dogjën, kurse popullata e fshatit për t`i shpëtuar likuidimit u zhvendos në Kastoria. Ndërkohë, terrori i bandave bullgare u shtri edhe në fshatrat tjera me popullatë myslimane në Kastoria. Me ç’rast, nga bandat janë vrarë dhe janë rrëmbyer shumë veta nga radhët e popullatës myslimane, numri i të cilëve nuk dihej.

Terrori i bandave bullgare u shtri edhe mbi fshatrat shqiptare e turke të kazasë së Follorinës. Nga 3 gushti, kur filloji sulmi i bandave, dhe deri më 16 gusht, qen sulmuar këta vendbanime: Neolan i Sipërm, Kotori i Sipërm, Ermenohor, Stanci (Spanci), Follorinë, Kleshtinë e Sipërme, Voshtaren dhe Krushorad. Gjatë sulmeve të bandave në këto vendbanime u vranë dhe masakruan rreth nëntë (9) veta, u dogjën dy (2) shtëpi, si dhe u rrëmbyen një numër i madh i kafshëve.

Nga sa u tha, sipas të dhënave dokumentare jo të plota, gjatë dy javëve të para të gushtit 1903, nga ana e bandave komite dhe kryengritëseve u sulmuan mbi 52 vendbanime të banuara me popullatë shqiptare e turke, mbi 12 nga to u bënë shkrumb e hi. Vetëm në sanxhakun e Manastirit nga ana e komitëve dhe kryengritësve u vranë mbi 77 dhe u plagosën mbi 56 veta, shqiptarë e turq. U dogjën mbi 246 shtëpi dhe qindra kasolle etj. Krahas sulmeve të armatosura ndaj fshatrave shqiptare në këto kaza, bandat komite dhe kryengritëse ua venin zjarrin çifligjeve, si p.sh. në Zaberda, Krushograd, Filorina, Kukureçan, Smirnovë, Ramna, Cernevec, Resnnjë, në afërsi të Manastirit etj.

Vetëm më 7 gusht nga komitët u dogjën 16 çifligje në kazanë e Manastirit, kurse, rreth 10 gushtit, ia vunë zjarrin një çifligu në fshatin Zagërçan (Zagoriçan), kazaja e Manastirit. Më 8 gusht, komitët në ikje e dogjën çifligun e një myslimani në fshatin Velegoshtë (Ohër).

Mirëpo, deri më 22 gusht, kryengritja u shtri shumë pak përtej kufijve të sanxhakut të Manastirit. Kryengritësit shpresonin, sipas asaj që u kishte thënë propaganda e komiteteve, se brenda dhjetë ditëve do të pason ndërhyrja e fuqive të Europës, me që kjo nuk ndodhi atëherë filloi të bien morali ndër fshatarët të cilët u ishin bashkuar kryengritësve.

Qëndrimi i shqiptarëve ndaj kryengritjes

Përkundër asaj se që nga fillimi i vitit 1903 komitetet bullgare-maqedonase në propagandimin e kryengritjes iu qasën një taktike të re; kamuflimi i idesë së kryengritjes me vello „të çlirimit të të gjithë krishterëve në përgjithësi“, ndaj dhe kërkonin bashkëpunim me të gjithë të krishterët pa dallim kombësie. Mirëpo, siç vlerëson studiuesi Stevan K. Pavlloviq; Kryengritja e Ilindenit shpërtheu si rezultat i ndërthurjes së motiveve nacionaliste, sociale dhe politike.Do theksuar se i gjithë dokumentacioni arkival i kohës i konsultuar, i proveniencave të ndryshme, këtë kryengritje për nga karakteri etnik e karakterizon si „kryengritje bullgare“.

Sa i përket qëndrimit të shqiptarëve ndaj Kryengritjes së Ilindenit, përgjithësisht historiografia shqiptare, pa ndonjë qëndrim kritik, ka pranuar klishetë e historiografisë së Shkupit ndaj Kryengritjes së Ilindenit, dhe në këtë kuadër ajo në planë të parë e vë aspektin e pjesëmarrjes pasive e aktive të shqiptarëve në këtë kryengritje, pa i analizuar dimensionet tjera të kësaj kryengritje. Todor Simovskit vlerëson se shqiptarët e ndihmonin komitetin dhe kryengritjen për këto arsye: a. Disa nga ato, në organizatën-komitetin shihnin aleatin dhe mikun në luftën kundër Perandorisë Osmane. b. Disa kërkonin ndihmën dhe përvojën e organizatës. c. Disa për shkak të përfitimeve personale duke bërë kontrabandë me armë. Për angazhimin e shqiptarëve në kontrabandën e armëve dhe të municioneve, ishin shumë të interesuar edhe vetë komitetet bullgare, ndaj dhe në pikën gjashtë (6) të „Udhëzimeve sekrete...“ çetat komite, veç tjerash, porositeshin që „shoqatat“ e ngarkuara për furnizim me armë: „të bëjnë për vete shqiptarë për kontrabandën e armëve.“

Kështu, individ dhe grupe shqiptare mbajtën një qëndrim pro kryengritjes për motive të ndryshme; fetare, politike, të përfitimeve materiale etj. Veçanërisht më shumë ishin të angazhuar në ndihmë organizatës dhe kryengritjes, në forma të ndryshme, shqiptarët e besimit ortodoks, si ata të fshatit Eleovë të Kosturit, pastaj ata të fshatrave Negovan, Bellkamen dhe Kotor i Poshtëm të Follorinës, si dhe ata të Piskopisë dhe të Vishnjes. Gjithashtu, edhe nga radhët e shqiptarëve të besimit mysliman kishte simpatizant dhe të tillë që ishin përfshirë në organizatën, si: Abdyli, Sulë aga nga fshati Pleshevicë i Follorinës-i cili ishte besnik i organizatës, Osmani-kapter i ushtrisë osmane me shërbim në Follorinë, Mehmed Aliu nga fshati Kleshtinë e Sipërme e Follorinës-oficer i ushtrisë osmane, Sefedin Mahmudi nga Naselica-kajmekam në Follorinë, Mehmed Shupellka-roje fushe, Usein efendiu-taksildar, Ibraim Aliu nga fshati Bilisht i Follorinës-anëtar i Organizatë së Brendshme, Sinan aga nga fshati Kazhan i Manastirit, Mehti beu-kajmekam i Ohrit e shumë të tjerë që e ndihmonin Organizatën moralisht dhe materialisht. Ndërkaq, Belul Arif Naxhaku ka qenë komitë në çetat e vojvodëve; Çaulev, Alabak dhe Petre Lesov.

Por, pjesën më të madhe të shqiptarëve që qenë vënë në shërbim të kryengritjes bullgare, e përbënin kontrabandistët për përfitime materiale. Ashtu që shumica e bartësve-transportuesve të armëve, barutit dhe të pajisjeve tjera ushtarake, ishin shqiptarë nga radhët e të dyja konfesioneve; mysliman e ortodoks. Në furnizimin me armatime dalloheshin fshatarët e fshatrave; Piskopi, Vishnje, pastaj shqiptarë nga Struga, nga Pogradeci, nga Gostivari, nga Kolonja, Follorina, Krusheva etj. Ndërkaq, në mënyrë më masive në kryengritje veçanërisht ishin përfshirë shqiptarët e besimit ortodoks të Lagjes Shqiptare të Krushevës.

Gjithsesi, kishte individë dhe grupe minore shqiptare, apo raste të izoluara, që bashkëpunonin me komitetet bullgaro-maqedonase dhe me çetat e tyre komite apo iu bashkuan kryengritjes, për motive politike. Mirëpo, si duket këta shqiptar nuk ishin të vetëdijshëm se ishin të manipuluar nga komitetet bullgaro-maqedonase, në funksion të realizimit të kauzës ekspansioniste bullgare. Kjo në mënyrë shumë ilustrative shprehet në qarkoret rezervat të “Komitetit të Fshehtë Maqedonas”, të janarit-shkurtit të vitit 1903, drejtuar strukturave vartëse të tij, lidhur me marrëveshjen e këtij komiteti me “Komitetin

Revolucionar Shqiptar”, në Bukuresht, për kryengritje të përbashkët, ku shprehimisht thuhej: “Komiteti shumë mirë e dinte...se maqedonët i urrejnë shqiptarët. Por ata le të na ndihmojnë të shpëtojmë nga turqit, pastaj lehtë do të jetë që edhe me to t’i pastrojmë llogaritë-për këtë as që do të mendojmë”.

Ndërkaq, nga sa u tha, për Lëvizjen Kombëtare shqiptare dhe për shumicën e popullit shqiptar ishin të qarta qëllimet e vërteta të “reformave” në “Tre Vilajetet”, qëllimet e intrigave të Propagandës maqedone dhe të komiteteve bullgaro-maqedone, si dhe qëllimet e vetë Kryengritjes së Ilindenit, të cilat qëllime drejtpërdrejti cenonin interesa kombëtare shqiptare, apo siç thuhej në popull: „Me paratë e Rusisë bullgarët duanë të na i marrin tokat...“Prandaj, nuk kishte asnjë arsye logjike e racionale që Lëvizja Kombëtare shqiptare dhe populli shqiptar të mbështesnin, me përjashtim të rasteve të izoluara, kauzat e huaja, në dëm të kauzës së vet. Lidhur me këtë, edhe A. Alri, konsulli i Francës në Shkodër, në një raport të tij, datë 26.o8.1903, konstatonte: „Katolikët dhe myslimanët e Shqipërisë pa dyshim nuk dëshironin që në këtë moment ta luajnë lojën e sllavëve, duke i krijuar vështirësi Qeverisë perandorake“. Në këtë kuadër, shumica absolute e popullit shqiptar kishin qëndrim negativ ndaj kësaj kryengritje. Numri më i madh i prijësve-krerëve dhe popullata në Shqipëri, i kërkuan leje pushtetit që shqiptarët të formojnë çeta vullnetare për t’i ndihmuar ushtrisë perandorake në shuarjen e kryengritjes. Mirëpo, me një urdhër të sulltanit qe ndaluar ndërlikimi i veçantë i popullatës civile,ndaj dhe krerët dhe popullata shqiptare hoqën dorë nga qëllimi që t’i ndjek kryengritësit. Në raste të kundërta, shqiptarët të cilët nuk iu nënshtroheshin urdhrave të autoriteteve, detyroheshin dhe me forcë të kthehen prapa në vendet e veta. Nga ana tjetër, administrata osmane, të gjithë ata persona që i nënshtroheshin obligimit ushtarak, i rekrutonte nëpër batalione redife dhe ilafe.

Gjithsesi se kishte dhe raste kur fshatarë shqiptarë të zonave përkatëse ku zhvilloheshin luftime, të marrin pjesë aktive përkrah forcave osmane në shpartallimin e kryengritësve.Por, në ata zona ku popullata bullgare nuk qe përfshirë në lëvizjen kryengritëse dhe qëndroj e qetë, nuk qe ngacmuar fare nga ana e shqiptarëve, siç ishte rasti me pjesën veriore të nahijes së Kërçovës. Këtë gjë e pohonte dhe Llazar Kujunxhiqi, administrator i shkollave serbe në Kërçovë. Ai shprehimisht thotë se: „pjesa veriore (e Kërçovës-H.P) nuk mund të ankohet“ për dhunë të ushtruar ndaj elementit sllav. Përkundrazi, kjo pjesë e Kërçovës „sot është kursyer mu për faktin se është e përzier me shqiptarët. Për shkak të shqiptarëve Komiteti deri tani nuk kishte qasje atje, ndaj dhe nuk mundej as që të kishte atje përleshje të armatosura si në viset më jugore (të Kërçovës-H.P.), rrjedhimisht as nuk kishte plaçkitje“. (INA)

Die Nachkommen der Albaner des Kosovo die vor etwa 100 Jahren von den
Serben nach Albanien vertrieben worden sind. Sie kamen einzeln und h